ঘটনাটো যোৱা সপ্তাহৰ। ডিব্ৰুগড়ৰ পৰা গুৱাহাটী অভিমুখী এখন নৈশ বাছ। বাহিৰত এজাক ঠাণ্ডা ধাৰাসাৰ বৰষুণ, আৰু বাছৰ ভিতৰত যাত্ৰীৰ অকণমান উমাল পৰিবেশ। মই খিৰিকীৰ কাষৰ চিটটোত বহি বাহিৰৰ অন্ধকাৰখিনি চাই গৈ আছিলোঁ। মোৰ ঠিক আগৰ চিটটোত বহি আছিল এগৰাকী মহিলা, কোলাত প্ৰায় দুই-তিনি বছৰীয়া এটা কেঁচুৱা। 

মাজনিশা বাছখন যেতিয়া নগাঁও বাইপাছ পালেহি, হঠাৎ কেঁচুৱাটোৱে চিঞৰি চিঞৰি কান্দিবলৈ ধৰিলে। মাকজনীৰ মুখত স্পষ্টকৈ বিয়পি পৰিছিল এক অসহায় ভাব। তেওঁ কেঁচুৱাটোক নিচুকাবলৈ আপ্ৰাণ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু কণমানিটোৰ কান্দোন যেন কমাৰ নামেই নাই। ওচৰৰ চিটত থকা কেইজনমান যাত্ৰীয়ে টোপনিৰ ব্যাঘাত পাই বিৰক্তিৰে ইফালে-সিফালে চাবলৈ ধৰিলে। কোনোবা এজনে আনকি মুখ ফুটাই কৈয়ে পেলালে—“হেৰি নহয়, ল’ৰাটোক অলপ মনে মনে ৰাখকচোন! মানুহৰ টোপনি খতি হৈছে নহয়।” 

মাকগৰাকীয়ে থোকাথোকি মাতেৰে ক’লে— “একচুৱেলী তাৰ চাগৈ গাড়ীত গৈ গৈ আমনি লাগিছে, জ্বৰ-ছৰ একোৱেই নাই।” 

ঠিক সেইখিনি সময়তে বাছৰ পিছফালৰপৰা এগৰাকী বয়োজ্যেষ্ঠ মহিলা উঠি আহিল। হাতত এটা সৰু বেগ। তেখেতক দেখিলে এগৰাকী অৱসৰপ্ৰাপ্ত শিক্ষয়িত্ৰী যেন লাগে—শুভ্ৰ পোছাক আৰু মুখত এক গভীৰ প্ৰশান্তি। তেখেতে অতি মৰমেৰে মাকগৰাকীৰ ওচৰত থিয় হৈ ক’লে— “মাজনী, মই ল’ৰাটোক অকণমান ধৰি দিওঁ নেকি?” 

মাকগৰাকীয়ে অলপ ইতস্তত কৰিলে যদিও মানুহগৰাকীৰ চকুৰ সৰলতাই তেওঁক আশ্বস্ত কৰিলে। তেখেতে কেঁচুৱাটোক বুকুত সাৱটি লৈ বাছৰ কৰিডৰটোতে লাহে লাহে খোজ কাঢ়িবলৈ ধৰিলে আৰু এটা অতি সুমধুৰ নিচুকনি গীত গুণগুণালে। আচৰিত কথা, মাত্ৰ পাঁচ মিনিটৰ ভিতৰতে কেঁচুৱাটোৱে কান্দোন বন্ধ কৰি মানুহগৰাকীৰ কান্ধত মূৰ থৈ টোপনি গ’ল। 

মই লক্ষ্য কৰিলোঁ, মানুহগৰাকীৰ বয়স প্ৰায় ৬৫ বছৰ মান হ’ব। বাছখন যিহেতু মাজে মাজে ব্ৰেক মাৰি মাৰি গৈ আছিল, তেখেতৰ থিয় হৈ থকাত যথেষ্ট অসুবিধা হৈছিল। মই মোৰ চিটটো এৰি দি ক’লোঁ—“বৰমা, আপুনি ইয়াত বহক, ল’ৰাটো লৈ থিয় হৈ লৈ থাকিলে আপোনাৰ বহুত কষ্ট হ’ব।” 

তেখেতে হাঁহি এটা মাৰি ক’লে—“নালাগে ভাইটি, তুমি বহা। মোৰ আজিকালি টোপনি অলপ কমেই হয়। এইকণ ল’ৰাই আৰামত শুব পাৰিলে মোৰ থিয় হৈ যোৱাটো একো কষ্ট নহয়। মই খানাপাৰাতে নামিম, বেছি দূৰ নাই।” 

মাকগৰাকীয়ে কৃতজ্ঞতাৰে ক’লে—“বাইদেউ, আপোনাক বহুত কষ্ট দিছোঁ।” 

মানুহগৰাকীয়ে উত্তৰ দিলে— “ইয়াত কষ্টৰ কি কথা আছে মাজনী? মোৰো নাতি এটা আছে, সিও ঠিক এনেকুৱাই। সমাজখনত আমি যদি ইজনে সিজনৰ অসুবিধাটো বুজি নাপাওঁ, তেন্তে মানুহ বুলি পৰিচয় দি কি লাভ? তোমালোকে ভাবিছা মই সহায় কৰিছোঁ, কিন্তু আচলতে এই কণমানিটোৰ কোমল স্পৰ্শই মোৰ বুকুত বহুত শান্তি দিছে।” 

তেখেতে গোটেই পথছোৱা থিয় হৈয়েই পাৰ কৰিলে, কেৱল সেই অচিনাকি কেঁচুৱাটোৰ টোপনি যাতে নাভাগে তাৰ বাবে। খানাপাৰাত বাছৰপৰা নামি যাওঁতে তেখেতে মাকগৰাকীক এটা কথাই ক’লে—“যোৱা মাজনী, সাবধানে যাবা। পৃথিৱীখনত কোনোৱেই অকলশৰীয়া নহয়।” 

মই বাছৰপৰা নামি ভাবিলোঁ, ভদ্ৰ-শিক্ষিত বুলি জহাই ফুৰা মানুহবোৰে কেতিয়াবা নিজৰ স্বাৰ্থৰ বাহিৰে একো দেখা নাপায়। কিন্তু এইদৰে নাম-ধাম নোহোৱাকৈ আনৰ বাবে নিজৰ সুবিধা ত্যাগ কৰা মানুহবোৰেই আচলতে সমাজৰ মেৰুদণ্ড। সেইদিনা সেই ঠাণ্ডা বৰষুণজাকৰ মাজতো মোৰ মনটো এক অপাৰ উষ্ণতাৰে ভৰি পৰিছিল। 

(মানৱতা কোনো কিতাপৰ পাঠ নহয়, ই হ’ল হৃদয়ৰ এক অনুভূতি। য’ত ত্যাগ আছে, তাতেই প্ৰকৃত সুখ আছে।)