মই এখন বেনামী চিঠি পাইছিলো, য’ত লিখা আছিল যে পেষ্ট্ৰভ’ গাঁৱৰ খেতিয়কসকল লঘোনে দিন কটাইছে। চিঠিখনৰ কথাবোৰে আৰু প্ৰতি পুৱা লগুৱাৰ পাকঘৰলৈ আহি আঁঠু লৈ প্ৰাৰ্থনা জনোৱা খেতিয়কসকলৰ দুৰৱস্থাই মোক বাৰুকৈয়ে চিন্তিত কৰি তুলিছিল। তদুপৰি, মানুহৰ কথোপকথনৰপৰা সৃষ্টি হোৱা এক গম্ভীৰ হতাশাই মোক আবৰি ধৰিছিল। মোৰ নিজৰ ওপৰতে কিবা এটা অস্বস্তি অনুভৱ হৈছিল আৰু মোৰ চকু বা মুখৰ অভিব্যক্তিৰপৰা মোৰ অন্তৰৰ অশান্তি আনৰ চকুত পৰিব বুলি মই ভয় খাইছিলোঁ।

মোৰ জন্ম পেষ্ট্ৰভ’ত হৈছিল আৰু তাত মোৰ মাটি-বাৰী আছে। মই পিটাৰ্ছবাৰ্গত থাকোঁ আৰু সাধাৰণতে কেৱল গ্ৰীষ্মকালতহে ইয়ালৈ আহোঁ। কিন্তু এইবাৰ মই বসন্তকালতে আহিছিলোঁ আৰু শৰৎকাললৈকে ইয়াতে থাকি গ’লোঁ; এতিয়া এনেকুৱা লাগিছে যেন শীতকালটোও মই ইয়াতেই কটাব লাগিব।

মই ঘূৰি গুচি যাব নোৱাৰিলোঁ, আৰু আচলতে মোৰ যাবলৈ ইচ্ছাও নাছিল। মোৰ হাতত এটাও টকা নাছিল। মই মোৰ সৰ্বস্ব খৰচ কৰি পেলাইছিলোঁ আৰু পিটাৰ্ছবাৰ্গৰপৰা পাবলগীয়া টকা আহিব বুলি বাট চাই আছিলোঁ।

মোৰ পত্নী মোৰ লগতে আছিল। তেওঁ এগৰাকী সাতাইছবছৰীয়া সুন্দৰী মহিলা, গাৰ বৰণ বগা; তাইৰ নাম নাটালিয়া গাভ্ৰিল’ভনা। আমাৰ মাজত বাৰ্তালাপ বা মাত-বোল সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ আছিল। আমি একেখন ঘৰৰ একেটা মহলাতে থাকিলেও দুটা বেলেগ বেলেগ অংশত বাস কৰিছিলোঁ। মই ঘৰৰ সোঁফালৰ কোঠাবোৰত আছিলোঁ আৰু তাই  বাঁওফালৰ কোঠাবোৰত আছিল। আমাৰ কেৱল দুপৰীয়া আৰু ৰাতিৰ আহাৰ গ্ৰহণৰ সময়তহে দেখা হৈছিল, আৰু তেতিয়াও আমি ইজনে সিজনৰ লগত কোনো কথা নাপাতিছিলোঁ।

এনেদৰে প্ৰায় ডেৰ বছৰ পাৰ হৈ গৈছিল। ইয়াৰ সূত্ৰপাত হৈছিল তেতিয়া, যেতিয়া মই আৱিষ্কাৰ কৰিছিলোঁ (বা মই নিশ্চিত হৈছিলোঁ) যে তাই মোৰ লগত বিশ্বাসঘাতকতা কৰিছে। মই এজন শিক্ষিত ব্যক্তি, বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষা লৈছোঁ, কিতাপ পঢ়ি ভাল পাওঁ, আৰু নিজকে এজন উদাৰমনা ব্যক্তি বুলি গণ্য কৰোঁ। কিন্তু মোৰ সেই সকলো শিক্ষা আৰু উদাৰতা থকা সত্ত্বেও, তাইৰ লগত কিদৰে আচৰণ কৰা উচিত বা আমাৰ সম্পৰ্কটো কেনেদৰে চম্ভালিব লাগে, সেই বিষয়ে মোৰ কোনো ধাৰণা নাছিল।

আমি একেখন ছালিৰ তলতে বাস কৰিছিলোঁ যদিও ইজনে সিজনৰ বাবে অচিনাকি মানুহৰ দৰে আছিলোঁ। আমাৰ জীৱনবোৰ সমান্তৰাল ৰেখাৰ দৰে আছিল— যিবোৰ কেতিয়াও লগ নালাগে। মই তাইক কেতিয়াও ভাল পোৱা নাছিলোঁ; আমাৰ বিবাহখন আছিল এটা ভুল, যিটো মই এতিয়া স্পষ্টকৈ উপলব্ধি কৰিব পাৰিছোঁ। তাইৰ প্ৰতি মোৰ মনত কোনো কোমল অনুভৱ নাছিল, বৰঞ্চ এক বিৰক্তিহে আছিল। তাইৰ নিজৰ বুলিবলৈ কোনো টকা-পইচা নাছিল। তাই খোৱা-লোৱা, সাজ-পোছাক আৰু আনকি সৰু-সুৰা খৰচৰ বাবেও সম্পূৰ্ণৰূপে মোৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। এই পৰনিৰ্ভৰশীলতাই হয়তো তাইৰ বাবে পৰিস্থিতিটো আৰু বেছি অসহনীয় কৰি তুলিছিল।

সেই সময়ত দুৰ্ভিক্ষৰ সমস্যাটো লৈ মই বৰকৈ চিন্তিত আৰু ব্যস্ত হৈ পৰিছিলোঁ। মানুহবোৰ লঘোনে থাকিব লগা হৈছিল। পশুধনবোৰ খাদ্যৰ অভাৱত মৰিছিল আৰু গোটেই গাঁওখনত এক হাহাকাৰময় আৰু হতাশাজনক পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছিল। মই এই বিষয়ে বাতৰি কাকতলৈ চিঠি আৰু প্ৰবন্ধ লিখিছিলোঁ। আচৰিত কথাটো হ’ল, মোৰ পত্নী নাটালিয়াও দুৰ্ভিক্ষ পীড়িতসকলক সহায় কৰাত লাগি গৈছিল। তাই তাইৰ হীৰাৰ গহনা আৰু কিছুমান দামী কাপোৰ গোপনে বিক্ৰী কৰি দিছিল। সেই টকাৰে তাই দৰিদ্ৰ খেতিয়কসকলৰ বাবে খাদ্য, আটা আৰু দৰকাৰী কিনিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল। তাই নিতৌ গাঁৱৰ পঁজা ঘৰবোৰলৈ গৈছিল, ৰুগীয়া মানুহবোৰক শুশ্ৰূষা কৰিছিল। মই প্ৰায়ে খিৰিকীৰে তাইৰ মাত শুনিবলৈ পাইছিলোঁ; তাইৰ কণ্ঠত এক অদ্ভুত দৃঢ়তা আৰু মমতা আছিল।

মই মোৰ কোঠাত সোমাই কিতাপ এখন লিখাৰ চেষ্টা কৰিছিলোঁ। কিন্তু ঘৰটোৰ নিস্তব্ধতাই মোক বাৰুকৈয়ে আমনি কৰিছিল। মই কেতিয়াবা বাৰাণ্ডাত খোজ কাঢ়িবলৈ ওলাই আহিছিলোঁ। কিন্তু যেতিয়াই মই মোৰ পত্নীৰ কোঠাৰ দুৱাৰখন দেখোঁ, মোৰ বুকুত এক অজান আশংকাই খলকনি তোলে। মই অনুভৱ কৰোঁ যেন সেই বন্ধ দুৱাৰখনৰ সিপাৰে মোৰ বিচাৰ চলি আছে। পিটাৰ্ছবাৰ্গৰপৰা মই যি টকাৰ বাবে অপেক্ষা কৰি আছিলোঁ, সেয়া তেতিয়ালৈকে আহি পোৱা নাছিল। মই জানিছিলোঁ যে গাঁৱৰ মানুহবোৰে মোৰপৰা সহায় আশা কৰিছে। তেওঁলোকে ভাবে মই ধনী আৰু ক্ষমতাশালী। কিন্তু মোৰ নিজৰ দেউলীয়া অৱস্থাৰ কথা মই কাকো ক’ব পৰা নাছিলোঁ।

দুপৰীয়াৰ আহাৰৰ সময়ত মই আৰু নাটালিয়া একেখন মেজতে বহিছিলোঁ। আমাৰ মাজত কেৱল কটা-চামুচৰ শব্দহে শুনা গৈছিল। তাইক দেখাত বৰ ক্লান্ত যেন লাগিছিল। মই কেতিয়াবা তাইক কিবা এটা ক’বলৈ বিচাৰিছিলোঁ, কিন্তু আমাৰ মাজৰ দূৰত্বই সেয়া অসম্ভৱ কৰি তুলিছিল।

হঠাৎ এদিন বাহিৰত ঘোঁৰাৰ টিলিঙা বজাৰ শব্দ শুনিলোঁ। লগুৱা ইভান সোমাই আহিল আৰু খবৰ দিলে যে ডাক্টৰ ছবোল আহিছে। ডাক্টৰ কোঠালৈ সোমাই আহিল। তেওঁৰ গাত এটা ডাঠ কোট আছিল আৰু দাড়ি-গোঁফবোৰ বৰফত তিতি আছিল। তেওঁ পোনপ্ৰথমেই মোৰ মেজৰ ওচৰলৈ আহিল আৰু ক’লে, “পাভেল আন্দ্ৰেভিচ, আপুনি ইয়াত আৰামত বহি আছে, আৰু বাহিৰত মানুহবোৰ মাখিৰ দৰে মৰিবলৈ ধৰিছে।” তেওঁৰ কথাবোৰে মোক শেলৰ দৰে বিন্ধিলে। তেওঁ আৰু ক’লে, “আপোনাৰ পত্নীক মই আজি গাঁৱত দেখিছোঁ। তাই অকলে যিমানখিনি কৰিছে, আপুনি আৰু আপোনাৰ দৰে আন জমিদাৰবোৰে তাৰ এক শতাংশও কৰা নাই।”

মই শান্তভাৱে ক’লোঁ, “আপুনি বহক, ডাক্টৰ।” তেওঁ বিৰক্তিৰে বহিল আৰু ক’লে, “মই ইয়ালৈ আপোনাৰ আতিথ্য ল’বলৈ অহা নাই। মই কেৱল কিছু ঔষধ আৰু সাহায্য বিচাৰি আহিছোঁ।” ঠিক সেই সময়তে নাটালিয়া কোঠালৈ সোমাই আহিল। তাই ডাক্টৰৰফালে চাই ক’লে, “আহ, আপুনি আহিছে। মই আপোনাৰ বাবেই অপেক্ষা কৰি আছিলোঁ।” তাইৰ মাতটোত যি আন্তৰিকতা আছিল, মোৰ লগত কথা পাতিলে সেইটো কেতিয়াও নাথাকে।

নাটালিয়াই জনালে যে পেষ্ট্ৰভ’ৰ স্কুলখনত তিনিটা ল’ৰা টান নৰিয়াত পৰিছে আৰু সিহঁতক চহৰলৈ নিব লাগিব। মই হঠাৎ মাত লগালোঁ, “মই মোৰ ঘোঁৰাগাড়ীখন দিব পাৰোঁ।” কিন্তু নাটালিয়াই নিৰ্লিপ্তভাৱে ক’লে, “আপোনাৰ ঘোঁৰাবোৰো দুৰ্বল হৈ পৰিছে।” ডাক্টৰে বেলেগ গাড়ী ভাড়াত ল’বলৈ টকাৰ প্ৰয়োজন বুলি ক’লে। নাটালিয়াই ক’লে, “মোৰ হাতত এতিয়া নগদ টকা নাই। পাভেল আন্দ্ৰেভিচ, আপুনি ডাক্টৰক ২৫ ৰুবল দিব পাৰিবনে?”

মোৰ হাতত এটাও টকা নাছিল, কিন্তু ডাক্টৰৰ আগত মই মিছাকৈয়ে ক’লোঁ, “মোৰ চেক-বুকখন ওপৰৰ কোঠাত আছে। মই পাছত দি দিম।” নাটালিয়াৰ দৃষ্টিয়ে বুজাই দিলে যে তাই মোৰ মিছা কথা ধৰিব পাৰিছে। ডাক্টৰ যোৱাৰ পাছত মই নাটালিয়াক ক’লোঁ, “তুমি ইমান কষ্ট কৰাৰ প্ৰয়োজন নাই।” তাই মোৰফালে ঘূৰি ক’লে, “কাৰণ মই আপোনাৰ দৰে কেৱল টকা দি (যিটো আপোনাৰ নাই) দায়িত্ব সামৰিব নিবিচাৰোঁ। মই অনুভৱ কৰিব বিচাৰোঁ। আৰু আপুনি মোৰ কামত হস্তক্ষেপ নকৰিব।”

তাই গুচি গ’ল। মোৰ মনত কেৱল সেই ২৫ ৰুবলৰ চিন্তাই ক্ৰিয়া কৰি আছিল। মই নিজকে বৰ সৰু আৰু নীচ অনুভৱ কৰিলোঁ। পাছদিনা পুৱা মই জানিব পাৰিলোঁ যে ডাক্টৰ টকাৰ বাবে নৰৈ নিজেই ব্যৱস্থা কৰি ল’লে। মোৰ পুৰুষত্বত আঘাত লাগিল যে নাটালিয়াই হয়তো নিজৰ কিবা বিক্ৰী কৰি টকা দিছে। মই পিটাৰ্ছবাৰ্গলৈ টেলিগ্ৰাম পঠিয়ালোঁ টকাৰ বাবে।

পাছদিনা দুপৰীয়া মই সাহস গোটাই নাটালিয়াৰ কোঠাত সোমালোঁ। কোঠাটো বিশৃংখল আছিল, তাই ব্যস্ত হৈ কাম কৰি আছিল। মই পিটাৰ্ছবাৰ্গৰপৰা অহা টকাৰ বাণ্ডিলটো উলিয়াই মেজত থ’লোঁ। তাই ক’লে, “মোক আপোনাৰ টকা নালাগে। আপুনি কেৱল নিজৰ বিবেকৰ দংশনৰপৰা বাচিব বিচাৰিছে।”

আমাৰ মাজত তৰ্ক আৰম্ভ হ’ল। তাই মোক ক’লে, “আপুনি কেতিয়াও মোৰ স্বামী হোৱা নাছিল, পাভেল। আপুনি মোক কিনি আনিছিল। আমাৰ দেউলীয়া অৱস্থাৰ সুযোগ লৈ আপুনি এটা ব্যাৱসায়িক চুক্তি কৰিছিল।” তাই আৰু ক’লে, “আপুনি এজন ভাল মানুহ হ’ব পাৰে, কিন্তু আপুনি মানুহক ভালপাব নাজানে। আপুনি কেৱল কিতাপ আৰু ধাৰণাবোৰক ভালপায়।”

তাইৰ কথাবোৰে মোক সজোৰে আঘাত কৰিলে। মই সুধিলোঁ, “মই কেনেকৈ সলনি হ’ব পাৰোঁ?” তাই উত্তৰ দিলে, “আপুনি সলনি হ’ব নোৱাৰে।” মই মোৰ সন্দেহৰ কথা ক’লোঁ, তাইৰ বিশ্বাসঘাতকতাৰ কথা। তাই স্পষ্ট কৰি দিলে যে সেয়া মোৰ কেৱল সন্দেহ আছিল, তাই কেতিয়াও তেনে কৰা নাছিল। মই বুজি পালোঁ যে মোৰ গোটেই খং আৰু অভিমান ভিত্তিহীন আছিল।

মই লাহেকৈ তাইৰ কোঠাৰপৰা ওলাই আহিলোঁ। আমাৰ সম্পৰ্ক জোৰা লগোৱাৰ আৰু কোনো আশা নাই। মই লগুৱা ইভানক ক’লোঁ, “বস্তু-বাহানি সামৰা। আমি কালিলৈ পুৱাই পিটাৰ্ছবাৰ্গলৈ উভতি যাম।”

পাছদিনা পুৱা খুব সোনকালে আমি যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিলোঁ। নাটালিয়াৰ লগত দেখা নকৰাকৈয়ে মই গুচি আহিলোঁ। ঘোঁৰাগাড়ীখন যেতিয়া গাঁৱৰ মাজেৰে গৈ আছিল, মই অনুভৱ কৰিলোঁ যে নাটালিয়া সুখী, কাৰণ তাইৰ জীৱনৰ এটা উদ্দেশ্য আছে। ৰেলত বহি মই নিজকে স্বাধীন অনুভৱ কৰিলোঁ, কিন্তু সেই স্বাধীনতাৰ মাজতো এক গভীৰ বিষাদ আছিল। মই প্ৰমাণ কৰি দি আহিলোঁ যে মই এজন ব্যৰ্থ মানুহ। নাটালিয়াৰ কথাখিনি মোৰ কাণত বাজি থাকিল— “আপুনি মানুহক ভালপাব নাজানে।” ৰেলখন আগুৱাই গৈ থাকিল, আৰু মই মোৰ অতীতক পাছত পেলাই এক অনিশ্চিত ভৱিষ্যতৰফালে ধাৱমান হ’লোঁ।