প্ৰতিবছৰে ২৮ ফেব্ৰুৱাৰীত ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান দিৱস উদযাপন কৰা হয়। ১৯২৮ চনত এই দিনটোত ভাৰতীয় পদাৰ্থ বিজ্ঞানী চি. ভি. ৰমনে “ৰমন ইফেক্ট”ৰ আৱিষ্কাৰৰ স্মৃতিত ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান দিৱস পালন কৰা হয়। ৰমনৰ এই আৱিষ্কাৰৰ ফলত পিছলৈ ১৯৩০ চনত তেখেতে পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ন’বেল বঁটা লাভ কৰে। ২০২৬ চনৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান দিৱসৰ থিমটো হ’ল “Women in Science: Catalysing Viksit Bharat” অৰ্থাৎ, “বিজ্ঞানত মহিলাঃ বিকশিত ভাৰতৰ অনুঘটক।” এই থিমক কেন্দ্ৰ কৰি বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, অভিযান্ত্ৰিক, আৰু গণিত শিক্ষা (STEM) আৰু গৱেষণাত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ, উদ্ভাৱন পৰিৱেশ তন্ত্ৰত লিংগ সমতা, ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নৰ বাবে মহিলাৰ নেতৃত্বত বৈজ্ঞানিক নেতৃত্ব আৰু লগতে বিকশিত ভাৰত ২০৪৭-ৰ ভেটি হিচাপে বৈজ্ঞানিক ক্ষেত্রত মহিলাসকলক অৱদানত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। ই মহিলা নেতৃত্বাধীন উন্নয়ন, উদ্ভাৱন আৰু বহনক্ষম প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ভাৰতবৰ্ষত আমি কেৱল বৈজ্ঞানিক সাফল্যকেই উদযাপন কৰিলেই নহ’ব, বৰঞ্চ সেই সাফল্যসমূহৰ পিছত থকা মানুহবিলাক আৰু তেওঁলোকৰ নীতি-আদৰ্শকো সমান গুৰুত্ব দিব লাগিব। দেশখনৰ সৰ্বাঙ্গীণ উন্নয়নৰ পথপ্ৰদৰ্শকসকলৰ মাজত বিজ্ঞান শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত আগবঢ়া মহিলাসকলে জাতিৰ উন্নয়ন গঢ়ি তোলাত এক নিশ্চিতভাৱে শক্তিশালী আৰু পৰিৱৰ্তনকাৰী ভূমিকা পালন কৰিব। শ্ৰেণীকোঠা আৰু পৰীক্ষাগাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি উদ্ভাৱন কেন্দ্ৰ আৰু নীতি কৰিডৰলৈকে বিজ্ঞানত মহিলাৰ ক্ৰমবৰ্ধমান অংশগ্ৰহণে বিকশিত ভাৰতৰ এক উন্নত, জ্ঞান-চালিত ৰাষ্ট্ৰৰ দৃষ্টিভংগীক ক্ৰমাগতভাৱে শক্তিশালী কৰি তুলিব।

‘বিকশিত ভাৰত-২০৪৭’ৰ লক্ষ্যৰ দিশে যাত্ৰাত বিজ্ঞান শিক্ষাত মহিলা সবলীকৰণক মূল আধাৰ হিচাপেও গণ্য কৰা হৈছে। শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰা অত্যাধুনিক পৰীক্ষাগাৰলৈকে মহিলাসকলে ক্ৰমান্বয়ে উদ্ভাৱন, গৱেষণা, নীতি গঢ় দিয়াৰ প্ৰচেষ্টা অব্যাহত আছে। সমগ্ৰ ভাৰততে ছোৱালীয়ে বিজ্ঞান শিক্ষাত পাৰদৰ্শিতা দেখুৱাইছে, কু-সংস্কাৰক পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰিছে আৰু এসময়ত পুৰুষ প্ৰধান বুলি গণ্য কৰা ডমেইনত প্ৰৱেশ কৰিছে। কিন্তু সবলীকৰণ কেৱল বিজ্ঞান শিক্ষাত অংশগ্ৰহণেই নহয়; ই সুযোগ, প্ৰতিনিধিত্ব, নেতৃত্ব আৰু স্বীকৃতিৰ ক্ষেত্ৰতো পুৰুষৰ সৈতে সমানেই আগবাঢ়ি যোৱা উচিত। ইয়াৰ উপৰি বিজ্ঞান শিক্ষাত মহিলাসকলৰ অংশগ্ৰহণ কেৱল এক সামাজিক লক্ষ্য নহয়, বৰঞ্চ অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰযুক্তিগত প্ৰয়োজন।

শেহতীয়া উপলব্ধ উচ্চ শিক্ষাৰ সৰ্বভাৰতীয় জৰীপৰ তথ্য অনুসৰি (২০২১-২২, ২০২৪ চনত প্ৰকাশ পোৱা) উচ্চ শিক্ষাত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণে ঐতিহাসিক স্তৰত উপনীত হৈছে। ২০১৪-১৫ চনৰ পৰা উচ্চ শিক্ষাত নামভৰ্তিৰ সামগ্ৰিক বৃদ্ধিৰ ৫৫% মহিলাই লাভ কৰিছে, যিয়ে লিংগৰ ব্যৱধান হ্ৰাস পোৱাৰ ইংগিত দিয়ে। বিজ্ঞানৰ ধাৰাত ইউ.জি., পি.জি. আৰু গৱেষণা পৰ্যায়ত নামভৰ্তিৰ আধাতকৈ অধিক (≈৫২%) মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰিছে। পি.এইচ.ডি. পৰ্যায়ত মহিলাসকলে গৱেষণাৰ প্ৰায় ৪৭% প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, আৰু ২০১৪-১৫ চনৰ তুলনাত তেওঁলোকৰ পি.এইচ.ডি. নামভৰ্তি প্ৰায় দুগুণ বৃদ্ধি পাইছে। কিন্তু অভিযান্ত্ৰিক আৰু কাৰিকৰী ক্ষেত্ৰত মহিলাৰ প্ৰতিনিধিত্ব কম হৈয়েই আছে (≈২৯%)। বিজ্ঞান শিক্ষাই মহিলাসকলক বিশ্লেষণাত্মক চিন্তাধাৰা, প্ৰযুক্তিগত সাক্ষৰতা আৰু সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতাৰে সজ্জিত কৰে যি পৰীক্ষাগাৰৰ বাহিৰলৈও উদ্যোগীকৰণ, স্বাস্থ্যসেৱা, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু শাসন ব্যৱস্থালৈকে বিস্তৃত৷ যেতিয়া মহিলাসকলে STEM শিক্ষাৰ সমান সুবিধা লাভ কৰে, তেতিয়া সমাজসমূহে উদ্ভাৱনক পৰিচালিত কৰা বৈচিত্ৰময় দৃষ্টিভংগীৰ পৰা লাভৱান হয়।

দেশখনত মহিলা STEM স্নাতকসকলৰ সংখ্যা সৰ্বাধিক প্ৰায় ৪৩%, তথাপি STEM কৰ্মশক্তিৰ মাত্ৰ প্ৰায় ২৭% মহিলাৰে গঠিত, যিয়ে শিক্ষা আৰু নিয়োগৰ মাজত এক স্থায়ী ব্যৱধান উন্মোচন কৰি আহিছে। একেদৰে ভাৰতত মহিলাসকলে মাত্ৰ প্ৰায় ১৯% বিজ্ঞানীকহে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিয়ে সুপৰিচিত “লিকি পাইপলাইন” নামেৰে জনা যায়, যাৰ ফলত উন্নত কেৰিয়াৰ পৰ্যায়ত মহিলাসকলৰ অংশগ্ৰহণ হ্ৰাস পায়। বিশ্বজুৰিও মহিলাৰ প্ৰতিনিধিত্ব কম হৈয়েই আছে। বিশ্বজুৰি গৱেষকৰ প্ৰায় এক তৃতীয়াংশ মহিলা আৰু STEM স্নাতকসকলৰ মাত্ৰ ৩৫%, যিয়ে প্ৰমাণ কৰে যে বিজ্ঞানত লিংগ বৈষম্য এক সৰ্বজনীন প্ৰত্যাহ্বান। এই পৰিসংখ্যাসমূহে এটা জটিল বাস্তৱতাক আঙুলিয়াই দিয়ে: বিজ্ঞান শিক্ষাত মহিলাসকলক সবলীকৰণ কৰাটোৱেই হৈছে গৱেষণা, উদ্যোগ আৰু উদ্ভাৱন পৰিৱেশ তন্ত্ৰত তেওঁলোকৰ উপস্থিতি বজাই ৰখাৰ প্ৰথম পদক্ষেপ। বিশেষজ্ঞসকলে বাৰে বাৰে গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আহিছে যে মহিলাৰ উন্নয়নৰ পৰা মহিলা নেতৃত্বাধীন উন্নয়নলৈ যোৱাটো ভাৰতৰ ভৱিষ্যতৰ বৈজ্ঞানিক অগ্ৰগতিৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয়, যিটো বিষয় ৰাষ্ট্ৰীয় বিজ্ঞান মঞ্চত বহুলভাৱে আলোচনা কৰা হয়। ভাৰতবৰ্ষই এনে অসাধাৰণ মহিলা বিজ্ঞানীৰ সৃষ্টি কৰিছে, যাৰ সাফল্যই বিজ্ঞান শিক্ষাৰ পৰিৱৰ্তনশীল শক্তিক প্ৰদৰ্শন কৰিছে। মহাকাশ আৰু মহাকাশত কল্পনা চাওলা আছিল আকাংক্ষাৰ প্ৰতীক, লাখ লাখ ছোৱালীক মহাকাশ বিজ্ঞানৰ প্ৰতি অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল, ঋতু কৰিধল ভাৰতৰ মংগল কক্ষপথ অভিযানৰ এগৰাকী মূল ব্যক্তিত্ব, টেছি থমাছ যিজন “ভাৰতৰ মিছাইল মহিলা” হিচাপে সকলোৰে পৰিচিত। বিজ্ঞান আৰু অভিযান্ত্ৰিক খণ্ডত উদ্ভিদ জিনীয় আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ পথ প্ৰদৰ্শক জানকী আম্মাল, ঔষধ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ বাবে বিখ্যাত অসীমা চেটাৰ্জী আৰু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা আৰু চিকিৎসা তথ্য বিজ্ঞানৰ আগশাৰীৰ সুষমিতা মিত্ৰ। এই আদৰ্শসমূহে প্ৰমাণ কৰে যে যেতিয়া মহিলাসকলে শক্তিশালী বৈজ্ঞানিক শিক্ষাৰ ভেটি লাভ কৰে, তেতিয়া তেওঁলোকে ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্য্যায়ত নিশ্চিতভাৱে উজ্বলি উঠিব।

দেশখনে বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত মহিলাসকলক আৰু অধিক আগবঢ়াই নিবলৈ কেইবাটাও পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে। উদাহৰণস্বৰূপে, মহিলা গৱেষকৰ বাবে বৃত্তি আৰু ফেল’শ্বিপ, কেৰিয়াৰ বিৰতিৰ পিছত ঘূৰি অহা মহিলাসকলৰ বাবে পুনৰ প্ৰৱেশ আঁচনি, প্ৰতিষ্ঠানিক লিংগ সমতা কাৰ্যসূচী আৰু কেৰিয়াৰৰ আৰম্ভণিৰ মহিলা বিজ্ঞানীসকলক সহায় কৰা নিবেদিত ফেল’শ্বিপ। শেহতীয়া পদক্ষেপ যেনে STEM-ত মহিলাসকলৰ বাবে সম্পূৰ্ণ টিউচন বৃত্তি আৰু মহিলা গৱেষকৰ বাবে ফেল’শ্বিপৰ লক্ষ্য হৈছে আৰ্থিক আৰু গাঁথনিগত বাধাসমূহ আঁতৰোৱা আৰু গৱেষণা ক্ষমতা শক্তিশালী কৰা। এই নীতিসমূহে প্ৰতীকী অন্তৰ্ভুক্তিৰ পৰিৱৰ্তে স্থায়ী সবলীকৰণৰ দিশত পৰিৱৰ্তনৰ সংকেত দিয়ে। বিজ্ঞানত সৱলীকৰণ শিক্ষাৰ মৌলিক স্তৰৰ পৰাই আৰম্ভ হয়। সহায়ক শিক্ষণ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰি আৰু লিংগ কু-সংস্কাৰক প্ৰত্যাহ্বান জনাই ছোৱালীক আত্মবিশ্বাসেৰে গণিত আৰু বিজ্ঞান অধ্যয়ন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰাত বিদ্যালয় আৰু উচ্চ শিক্ষানুষ্ঠানসমূহে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। মহিলা বিজ্ঞানীসকলৰ পৰা মেণ্টৰশ্বিপ প্ৰদান কৰিলে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে বাস্তৱিক কেৰিয়াৰ পথ কল্পনা কৰাত নিশ্চয় উৎসাহিত হব। স্নাতক পৰ্যায়ত গৱেষণাৰ এক্সপ’জাৰক একত্ৰিত কৰিলে যুৱতীসকলে উৎসাহিত হ’ব। বিদ্যালয় আৰু উচ্চ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানে ছোৱালীবিলাকক গণিত আৰু বিজ্ঞানত উৎসাহিত কৰিব লাগিব, মহিলা বিজ্ঞানীৰ পৰা মেণ্টৰশ্বিপ আৰু স্নাতক স্তৰত গৱেষণা অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰিব লাগিব। STEM ক্লাব, উদ্ভাৱন লেব আৰু উদ্যোগ প্লাটফৰ্মে সৃষ্টিশীলতা বৃদ্ধি কৰে।

ভাৰতৰ গ্ৰাম্য পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত মহিলা বিজ্ঞান শিক্ষাৰ সুদূৰপ্ৰসাৰী প্ৰভাৱ আছে। গ্ৰাম্য ছোৱালীয়ে  যদি গুণগত বিজ্ঞান শিক্ষণৰ সুবিধা লাভ কৰে, তেতিয়া সিহঁতেই আধুনিক কৃষি পদ্ধতি গ্ৰহণৰ জৰিয়তে উন্নত কৃষি উদ্ভাৱনৰ সূচনা কৰিব, স্বাস্থ্যসেৱাৰ সজাগতাক

 শক্তিশালী কৰিব আৰু স্থানীয় উদ্যোগীকৰণ আৰু জীৱিকাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰা ষ্টাৰ্ট-আপক উৎসাহিত কৰিব পাৰিব। বৈজ্ঞানিক সাক্ষৰতাই ডিজিটেল দক্ষতাও বৃদ্ধি কৰে আৰু জলবায়ুৰ স্থিতিস্থাপকতাক সমৰ্থন কৰে, যাৰ ফলত সমাজখনৰ পৰিৱেশৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ প্ৰতি অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে সঁহাৰি জনাব পাৰিব। বিদ্যালয়ত বিজ্ঞানৰ ধাৰা বাছি লোৱা ছোৱালীৰ সংখ্যা বৃদ্ধিয়ে পৰিৱৰ্তিত আকাংক্ষা আৰু বিভিন্ন আৰ্থ-সামাজিক পটভূমিত শৈক্ষিক সুযোগ সম্প্ৰসাৰণ প্ৰতিফলিত কৰে। ফলস্বৰূপে বিজ্ঞান শিক্ষাৰ জৰিয়তে গ্ৰাম্য ছোৱালীক সবলীকৰণে প্ৰত্যক্ষভাৱে সৰ্বাংগীণ উন্নয়নত সহায় কৰিব আৰু বিকাশিত ভাৰতৰ দৃষ্টিভংগীত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তম্ভ হিচাপে কাম কৰিব। বিজ্ঞানত মহিলাৰ সম্ভাৱনাক সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ ভাৰতে নামভৰ্তিৰ সংখ্যা জুখিব পৰাৰ বাহিৰলৈ গৈ নেতৃত্বৰ প্ৰতিনিধিত্ব শক্তিশালী কৰাত মনোনিৱেশ কৰিব লাগিব। অনাগত দশকত মহিলা নেতৃত্বাধীন গৱেষণা পৰীক্ষাগাৰ স্থাপন, বৈজ্ঞানিক প্ৰতিষ্ঠানৰ ভিতৰত নেতৃত্বৰ ভূমিকাত মহিলাৰ প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধি, আৰু গভীৰ প্ৰযুক্তিৰ উদ্যোগীকৰণত অধিক অংশগ্ৰহণক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া উচিত। নীতিগত পৰ্যায়ত পুঁজি, আন্তঃগাঁথনি আৰু কেৰিয়াৰ উন্নতিৰ ন্যায্য প্ৰৱেশ নিশ্চিত কৰিবলৈ লিংগ-প্ৰতিক্ৰিয়াশীল উদ্ভাৱনৰ কাঠামোৰ প্ৰয়োজন। সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈছে সংবাদ মাধ্যম, পাঠ্যপুথি আৰু ৰাজহুৱা বক্তৃতাত মহিলা বিজ্ঞানীসকলৰ দৃশ্যমানতা বৃদ্ধি কৰা যাতে যুৱ শিক্ষাৰ্থীসকলে প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ পৰাই শক্তিশালী আদৰ্শ দেখিবলা পায়৷ প্ৰকৃত সবলীকৰণ তেতিয়াহে প্ৰতিফলিত হ’ব যেতিয়া মহিলাসকলে কেৱল বৈজ্ঞানিক কামত অংশগ্ৰহণ কৰাই নহয়, গৱেষণাৰ অগ্ৰাধিকাৰসমূহো গঢ় দিব আৰু বহল বৈজ্ঞানিক কাৰ্যসূচীক প্ৰভাৱিত কৰিব।

বিজ্ঞান শিক্ষাত মহিলা সবলীকৰণ কোনো প্ৰান্তীয় বিষয় নহয়। ভাৰতৰ উন্নয়নৰ আখ্যানৰ ই এক কেন্দ্ৰীয় বিষয়। বিকশিত ভাৰতৰ লক্ষ্য পূৰণ কৰিবলৈ প্ৰতিভাৰ অৰ্ধাংশ উপেক্ষা কৰা সম্ভৱ নহয়। জিজ্ঞাসু ছোৱালীৰে ভৰা শিক্ষানুষ্ঠান, মহিলা নেতৃত্বাধীন লেব আৰু সমতা নিশ্চিত কৰা নীতিয়ে ভাৰতৰ বৈজ্ঞানিক ভৱিষ্যত নিৰ্ধাৰণ কৰিব। বিজ্ঞানত মহিলাসকলৰ অগ্ৰগতি আৰু বিকশিত ভাৰতৰ কাহিনী অবিচ্ছেদ্য। যেতিয়ালৈকে মহিলাসকলে শিক্ষা, গৱেষণা, উদ্ভাৱন ইত্যাদিত সমভাবে নেতৃত্ব গ্ৰহণ নকৰিব, তেতিয়ালৈকে দেশৰ অগ্ৰগতি তথা বিকশিত ভাৰত-২০৪৭’ৰ সপোন কিমান দূৰলৈ বাস্তবলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব সেয়া লক্ষণীয় হব।

(লেখক ‘বিজ্ঞান মহাবিদ্যালয় কোকৰাঝাৰ’ৰ ৰসায়ন বিজ্ঞান বিভাগৰ সহযোগী অধ্যাপক)