১/ পাতনি

অসমৰ নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ অন্যতম ধৰ্মপ্ৰচাৰক, সমাজ-সংস্কাৰক আৰু মহান সাহিত্যিক হ’ল মহাপুৰুষ মাধৱদেৱ। ১৪৮৯ চনত নাৰায়ণপুৰৰ লেতেকুপুখুৰীত জন্মগ্ৰহণ কৰা মাধৱদেৱ আছিল প্ৰখৰ পণ্ডিত আৰু তৰ্কশাস্ত্ৰ বিশাৰদ। মহাপুৰুষ শংকৰদেৱৰ সৈতে হোৱা ঐতিহাসিক ‘মণিকাঞ্চন সংযোগ’ৰ পিছত তেওঁৰ জীৱনলৈ এক আমূল পৰিৱৰ্তন আহে। শাক্ত ধৰ্ম ত্যাগ কৰি তেওঁ শংকৰদেৱৰ ওচৰত শৰণ লয় আৰু একশৰণ নামধৰ্ম প্ৰচাৰত আত্মনিয়োগ কৰে। মাধৱদেৱৰ চৰিত্ৰৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য দুটা বৈশিষ্ট্য আছিল তেওঁৰ অসাধাৰণ বিনয়ী স্বভাব আৰু পৰম দাস্য ভক্তি। তেওঁ নিজক সদায় ভগৱান আৰু গুৰুৰ ‘দাসৰো দাস’ বুলি জ্ঞান কৰিছিল, যিটো তেওঁৰ সাহিত্য আৰু কৰ্মৰাজিত স্পষ্টকৈ প্ৰতিফলিত হয়।

 ২/ মাধৱদেৱৰ বিনয়ী স্বভাব:

মাধৱদেৱৰ ব্যক্তিত্ব আছিল অত্যন্ত নম্ৰ, কোমল আৰু অহংকাৰহীন। প্ৰখৰ পাণ্ডিত্য আৰু অতুলনীয় প্ৰতিভা থকা স্বত্বেও তেওঁৰ মনত কোনো ধৰণৰ গৰ্ব বা অহংকাৰ নাছিল।

অহংকাৰ বিসৰ্জন: শংকৰদেৱক লগ পোৱাৰ পূৰ্বে মাধৱদেৱ এজন বিদগ্ধ শাক্ত ধৰ্মৰ পণ্ডিত আছিল। কিন্তু গুৰুজনাৰ ওচৰত তৰ্কত পৰাস্ত হোৱাৰ পিছত তেওঁ ক্ষন্তেকো পলম নকৰি নিজৰ সকলো পাণ্ডিত্যৰ অহংকাৰ বিসৰ্জন দি গুৰুৰ চৰণত দীক্ষা লৈছিল।

#সৰল জীৱন-যাপন: তেওঁ সদায় আড়ম্বৰহীন আৰু সৰল জীৱন কটাইছিল। ৰজা-মহাৰজাৰ আদৰ-সাদৰ পোৱাৰ পিছতো তেওঁ এজন সাধাৰণ ভকতৰ দৰেই দিন কটাইছিল।

অপৰাধবোধ আৰু ক্ষমাশীলতা: চৰিত পুথিসমূহৰ মতে, মাধৱদেৱে কোনো সৰু ভুল কৰিলেও অতিশয় অনুতপ্ত হৈছিল। তেওঁ আনৰ প্ৰতি সদায় দয়াময় আৰু ক্ষমাশীল আছিল। নিজকে তেওঁ সদায় আনতকৈ সৰু বুলি ভাবিছিল।

সাহিত্যত দীনতা প্ৰকাশ: তেওঁ নিজৰ প্ৰতিখন গ্ৰন্থ, বৰগীত আৰু ভটিমাতে নিজকে ‘মূৰুখ মাধৱ’, ‘মূঢ়মতি’, ‘পাতকী’ দীন মাধৱ বা ‘অজ্ঞান’ বুলি অভিহিত কৰিছে। এয়া কোনো কৃত্ৰিমতা নাছিল, বৰং তেওঁৰ অন্তৰৰ পৰম বৈৰাগ্য আৰু বিনয়ৰহে প্ৰকাশ আছিল।

 ৩/ দাস্য ভক্তিৰ ধাৰণা আৰু মাধৱদেৱ:

নৱ-বৈষ্ণৱ ধৰ্মৰ নবিধ ভক্তিৰ ভিতৰত ‘দাস্য ভক্তি’ হৈছে অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ ভক্তি ধাৰা। এই ভক্তিত ভক্তই নিজকে ভগৱানৰ ক্ৰীতদাস বা চিৰসেৱক বুলি জ্ঞান কৰে আৰু ভগৱানক নিজৰ প্ৰভু বা মালিক বুলি মানি লয়। মাধৱদেৱ আছিল এই দাস্য ভক্তিৰ মূৰ্ত প্ৰতীক।

#‘দাস’ শব্দৰ ব্যৱহাৰ: মাধৱদেৱে তেওঁৰ ৰচনাসমূহৰ শেষত নিজৰ নাম ভণিতা কৰোঁতে ‘মাধৱ মূৰুখ কয়’, ‘মাধৱ দাস’ বা ‘কেৱল হৰিৰ দাস’ বুলিহে উল্লেখ কৰিছে।

সম্পূৰ্ণ শৰণাগতি: দাস্য ভক্তিৰ প্ৰধান চৰ্ত হ’ল প্ৰভুৰ ওচৰত সম্পূৰ্ণ সমৰ্পণ। মাধৱদেৱে সংসাৰৰ সকলো মোহ-মায়া, বিবাহ আৰু ধন-সম্পদৰ আশা ত্যাগ কৰি কেৱল কৃষ্ণ চৰণত নিজৰ জীৱন উচৰ্গা কৰিছিল।

প্ৰভুৰ ইচ্ছাৰ সতে একাত্মতা: এজন দাসে যেনেকৈ প্ৰভুৰ ইচ্ছাকেই সৰ্বস্ব বুলি মানে, মাধৱদেৱেও ভগৱানৰ ইচ্ছাকে জীৱনৰ একমাত্ৰ সত্য বুলি গ্ৰহণ কৰিছিল।

৪/  মাধৱদেৱৰ সাহিত্যত বিনয় ভাবৰ প্ৰকাশ:

মাধৱদেৱৰ সাহিত্যিক কৃতিসমূহৰ মূল সুৰটোৱেই হৈছে বিনয় আৰু দাস্য ভক্তি। তেওঁৰ অমৰ সৃষ্টি ‘নামঘোষা’, ‘বৰগীত’, ‘ভটিমা’ আৰু ‘চোৰধৰা-পিম্পৰা গুচোৱা’ আদি ঝুমুৰাসমূহত ইয়াৰ সুন্দৰ প্ৰতিফলন ঘটিছে।

ক) নামঘোষা (হাজাৰী ঘোষা):

মাধৱদেৱৰ ধৰ্মীয় দৰ্শনৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ গ্ৰন্থ হ’ল ‘নামঘোষা’। এই গ্ৰন্থখনক ভক্তিৰ ৰসায়ত বুলি কোৱা হয়। ইয়াত তেওঁৰ দাস্য ভাব চৰম সীমাত উপনীত হৈছে:

“মুক্তিত নিস্পৃহ যিটো  সেহি ভকতক নমো

নমো নমো উপাস্য স্বৰূপ।

যাহাৰ ভকতি প্ৰীতি  ৰসে জগতকে মাজে

ঐছন কৃষ্ণ প্ৰভু অনুপ।।”

তেওঁ মুক্তিতকৈও ভগৱানৰ দাস হৈ থকাটোহে বেছি সুখকৰ বুলি ভাবিছিল। আন এঠাইত তেওঁ লিখিছে:

“মঞি দুৰাচাৰ  কেৱল তোমাৰ

অপৰাধী নাৰায়ণ।

ক্ষমিবা জগত  গুৰু প্ৰাণনাথ

লৈলো চৰণে শৰণ।।”

এই পদ ফাঁকিয়ে তেওঁৰ অন্তৰৰ অপৰিসীম দৈন্য আৰু শৰণাগতিৰ ভাৱ প্ৰকাশ কৰে।

খ) বৰগীত

মাধৱদেৱৰ বৰগীতসমূহ বৈৰাগ্য, কৃষ্ণ লীলা আৰু দাস্য ভাৱেৰে পৰিপূৰ্ণ। সংসাৰৰ মায়াজালৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ তেওঁ কৃষ্ণৰ চৰণত দাসত্ব প্ৰাৰ্থনা কৰিছে:

“আতুৰ ভৈলোহো হৰি বিষয় বিকলে

কৰিয়ো উদ্ধাৰ মোক চৰণ কমলে

….

কৃপা কৰা নাৰায়ণ ছোড় মোহ পাশ।

কহয় মাধৱ হৰি দাসকু দাস।।” 

নিজকে মায়ামোহৰ বিষত জৰ্জৰিত বুলি উল্লেখ কৰি কেৱল হৰিৰ চৰণতহে তেওঁ মুক্তিৰ পথ বিচাৰি পাইছে।

গ) গুৰু ভটিমা:

কেৱল ভগৱানেই নহয়, গুৰু শংকৰদেৱৰ প্ৰতিও তেওঁৰ ভক্তি আছিল দাস্য ভাবৰ। শংকৰদেৱক তেওঁ ঈশ্বৰৰ অৱতাৰ বুলি মানিছিল আৰু নিজকে তেওঁৰ চৰণৰ ধূলি বুলি ভাবিছিল:

“জয় গুৰু শংকৰ  সৰ্ব গুণাকৰ

যাকেৰি নাহিকে উপাম।

তোহাৰি চৰণক  ৰেণু শিৰে ধৰি

মাধৱে কৰতু প্ৰণাম।।”

 ৫/ গুৰু-শিষ্যৰ সম্পৰ্ক আৰু দাস্য ভক্তি:

মাধৱদেৱৰ দাস্য ভক্তিৰ এক অনন্য মাত্ৰা আছিল গুৰু শংকৰদেৱৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ আনুগত্য। শংকৰদেৱৰ ইচ্ছা পূৰণ কৰিবলৈ তেওঁ নিজৰ জীৱন পন কৰিছিল।

গুৰুৰ সেৱা: গুৰুৰ গা ধোৱা পানী যোগাৰ কৰাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কাপোৰ ধোৱা, গুৰু-গৃহৰ তত্ত্বাৱধান লোৱা আদি সকলো কাম তেওঁ অতি আনন্দৰে কৰিছিল।

গুৰুৰ আদেশ শিৰোধাৰ্য: শংকৰদেৱে যেতিয়াই যি লিখিবলৈ বা কৰিবলৈ আদেশ দিছিল, মাধৱদেৱে তাক আখৰে আখৰে পালন কৰিছিল। শংকৰদেৱৰ পুত্ৰ বিয়োগৰ পিছত পৰিয়ালৰ দায়িত্বও মাধৱদেৱে লৈছিল।

গুৰুৰ আসন গ্ৰহণত কুণ্ঠাবোধ: শংকৰদেৱৰ বৈকুণ্ঠপ্ৰয়াণৰ পিছত যেতিয়া তেওঁক ধৰ্মাধিকাৰৰ আসন দিয়া হৈছিল, তেতিয়াও তেওঁ বিনয়বশতঃ নিজকে ইয়াৰ যোগ্য বুলি ভবা নাছিল। তেওঁ সদায় নিজকে শংকৰদেৱৰ ছাঁটোৰ দৰেহে চলাইছিল।

 ৬/ সমাজ জীৱনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ:

মাধৱদেৱৰ এই বিনয়ী আৰু দাস্য ভাব কেৱল তেওঁৰ ব্যক্তিগত চৰিত্ৰতে আৱদ্ধ নাছিল, ই অসমৰ বৈষ্ণৱ সমাজ গঠনত ব্যাপক প্ৰভাৱ পেলাইছিল।

সমতা স্থাপন: দাস্য ভক্তিয়ে মানুহৰ মনৰ পৰা জাতি-ভেদ, উচ্চ-নীচ আৰু ধনী-দুখীয়াৰ প্ৰভেদ আঁতৰ কৰে। কিয়নো ভগৱানৰ আগত সকলোৱেই ‘দাস’।

নম্ৰতাৰ শিক্ষা: সত্ৰীয়া সংস্কৃতি আৰু নামঘৰৰ পৰিৱেশত আজি যি নম্ৰতা, ভক্তি আৰু ‘সেৱা’ ভাব দেখা যায়, তাৰ মূল প্ৰেৰণা হ’ল মাধৱদেৱৰ বিনয়ী আদৰ্শ। অসমীয়া মানুহে আজিও নামঘৰত সোমাওঁতে নিজকে আটাইতকৈ নগণ্য বুলি ভাবি আঁঠু লয়।

অহংকাৰ নাশ: ধনে-জনে প্ৰতিপত্তিশালী হ’লেও ঈশ্বৰৰ ওচৰত সকলো সমান—এই শিক্ষা মাধৱদেৱে সমাজক দি গৈছে।

 ৭/ সামৰণি:

মহাপুৰুষ মাধৱদেৱ আছিল অসমীয়া জাতীয় জীৱনৰ এক নিষ্কলংক চন্দ্ৰস্বৰূপ। তেওঁৰ বিনয়ী স্বভাৱ আছিল তেওঁৰ মহান ব্যক্তিত্বৰ অলংকাৰ আৰু দাস্য ভক্তি আছিল তেওঁৰ আধ্যাত্মিক জীৱনৰ সৰ্বস্ব। নিজকে শূন্য কৰি ভগৱান আৰু গুৰুৰ প্ৰতি উৎসৰ্গা কৰাৰ যি বিৰল আদৰ্শ তেওঁ দেখুৱাই গ’ল, সি মানৱ ইতিহাসত বিৰল। আজিৰ অহংকাৰী আৰু স্বাৰ্থপৰ যুগত মাধৱদেৱৰ এই বিনয়ী চৰিত্ৰ আৰু অহংকাৰহীন জীৱন দৰ্শন সমগ্ৰ মানৱ সমাজৰ বাবেই এক পৰম শিক্ষণীয় আৰু অনুকৰণীয় বিষয়। তেওঁৰ চৰণত প্ৰণাম জনাই বুলি কব পাৰি যে মাধৱদেৱ আছিল প্ৰকৃত অৰ্থতেই ধৰ্ম আৰু ভক্তিৰ এক মূৰ্ত প্ৰতীক।