অসুৰ
লেখক- নিখিল ফ্লুট শৰ্মা।
”অসুৰ” শব্দটো উচ্চাৰণ কৰাৰ লগে লগে আমাৰ চকুৰ সন্মুখত ভাহি উঠে এক অতি অদ্ভুত, বৰ্বৰ আৰু অত্যাচাৰী প্ৰাণীৰ প্ৰতিচ্ছবি।
বিশেষকৈ ভাৰতীয় পুৰাণত অসুৰক লৈ বিভিন্ন কল্পকাহিনী আছে। দেৱাসুৰৰ যুদ্ধ, দেৱতাসকলৰ হাতত বিভিন্ন অসুৰৰ নিধন, দেৱী দুৰ্গাৰ হাতত বিভিন্ন অসুৰ বধৰ কাহিনী—এইবোৰ পুৰাণৰ অন্যতম প্ৰধান বিষয়। পুৰাণ অনুসৰি অসুৰসকল অন্ধকাৰ আৰু অত্যাচাৰৰ প্ৰতীক; তেওঁলোকৰ হাতত মানুহ আৰু দেৱতা সকলোৱে লাঞ্ছিত-নিপীড়িত হয়। কিন্তু লক্ষ্য কৰিলে দেখা যায়, অসুৰসকল যিমানেই দেৱতা আৰু মানৱ-বিৰোধী নহওক কিয়, তেওঁলোকো পৌৰাণিক ত্ৰিদেৱৰ উপাসক আছিল।
এইবাৰ চাওঁ আহক, বৈদিক সাহিত্যৰ দৃষ্টিভংগীত ‘অসুৰ’ শব্দৰ প্ৰকৃত অৰ্থ কি আছিল। যি শব্দ সময়ৰ পৰিক্ৰমাত নিন্দাসূচক শব্দত পৰিণত হৈছে, সেয়া কিন্তু সুদূৰ অতীতত আমাৰ সভ্যতাত সন্মানীয় শব্দ হিচাপেই ব্যৱহৃত হৈছিল।
‘অসুৰ’ শব্দটো এনে এটা শব্দ, যি এসময়ত বন্দীত আছিল আৰু পিছলৈ নিন্দিত হ’ল। এই লেখাত সেই বিষয়টোৰ ওপৰতেই আলোকপাত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে।
বেদৰ প্ৰথম ভাগত যি শব্দ প্ৰশংসাসূচক আছিল, সেয়া কি কাৰণে পৰৱৰ্তী সময়ত নিন্দাসূচক হৈ পৰিল—সেয়া চিন্তনীয় বিষয়। এই আলোচনা আৰম্ভ কৰাৰ আগতে আমি জনা উচিত বেদোক্ত ‘দেৱ’ আৰু ‘অসুৰ’ কোন আছিল।
শতপথ ব্ৰাহ্মণে কৈছে—“যজ্ঞেন বৈ দেৱাঃ।” অৰ্থাৎ যিসকলে যজ্ঞ কৰিছিল, তেওঁলোকেই দেৱ। ‘দেৱতা’ শব্দৰ অৰ্থ বিদ্বান ব্যক্তি—“বিদ্যাংসো হি দেৱাঃ” (শতপথ ব্ৰাহ্মণ)। বিদ্বান তিনি প্ৰকাৰৰ—ঋষি, পিতৃ আদি। তেনেদৰে ‘অসুৰ’ শব্দৰ অৰ্থ বীৰ, যোদ্ধা, জাজ্বল্যমান। ‘অসুৰ’ কোনো নিন্দাসূচক শব্দ নাছিল। ঋগ্বেদত বহু ঠাইত ইন্দ্ৰ, সূৰ্য, বৰুণ আদিক ‘অসুৰ’ সম্বোধনেৰে প্ৰশংসা কৰা হৈছে।
ভাৰতীয় সংস্কৃতিত আমি যি দেৱাসুৰৰ সংঘৰ্ষৰ কথা পাওঁ, সেয়া বাস্তৱত শক্তিৰ সৈতে প্ৰজ্ঞাৰ সংঘৰ্ষ আছিল, য’ত বিদ্বানসকলে জয়লাভ কৰিছিল আৰু অসুৰসকল পৰাজিত হৈ আৰ্যাৱৰ্ত ত্যাগ কৰি পশ্চিমলৈ গৈ আসিৰীয় সভ্যতা স্থাপন কৰিছিল। কিন্তু বৰ্তমান ইতিহাস বিকৃতিৰ ফলত ‘দেৱতা’ বুলি ক’লে অপাৰ্থিৱ মহান শক্তি আৰু ‘অসুৰ’ বুলি ক’লে অদ্ভুত অত্যাচাৰী কোনো সত্তাক বুজোৱা হয়।
আচলতে দেৱ বা অসুৰসকল আমাৰ দৰেই মানুহ আছিল। এই দুয়োটা দলেই ভাৰতৰ দুটা প্ৰাচীন আৰ্য জাতি আছিল। কিন্তু এটা দল আছিল যাজ্ঞিক আৰু আনটো দল আছিল যজ্ঞবিহীন।
বেদত ১০৫ বাৰ ‘অসুৰ’ শব্দৰ উল্লেখ আছে। তাৰ ভিতৰত ৯০ বাৰেই ই প্ৰশংসাসূচক অৰ্থত ব্যৱহৃত হৈছে। যেনে—“অসুৰঃ অসু ক্ষেপণে শত্ৰূন্ ইত্যসুৰঃ।” যিসকলে শত্ৰুৰ ওপৰত ক্ষেপণাস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰাত পাৰদৰ্শী, তেওঁলোকেই অসুৰ। আকৌ—“অসুন্ প্ৰাণান্ ৰাতি দদাতি ইত্যসুৰঃ”—যিসকলে প্ৰাণদান কৰে, যিসকলৰ মাজত দুৰ্দম প্ৰাণশক্তিৰ প্ৰকাশ দেখা যায়, সেই সকলো শক্তিশালী বীৰেই ‘অসুৰ’ পদবাচ্য।
যাস্কই তেওঁৰ নিঘণ্ট আৰু নিৰুক্ত গ্ৰন্থত (৩/৮) কৈছে যে ‘অসুৰ’ শব্দটো ‘অস্’ ধাতুৰ পৰা নিষ্পন্ন হৈছে। যাস্কৰ মতে ‘অসু’ শব্দৰ অৰ্থ শ্বাসবায়ু।
বৈদিক যুগৰ প্ৰথম ভাগত দেৱশক্তিকো ‘অসুৰ’ উপাধিৰে ভূষিত কৰা হৈছিল। দেৱশক্তিৰ মাজত যিসকল বীৰ আছিল—যেনে ৰুদ্ৰ, মৰুত, বৰুণ, ত্বষ্টা, অগ্নি, বায়ু, পুষা, সবিতা, সূৰ্য, আকাশ, ইন্দ্ৰ—বৈদিক ঋষিসকলে তেওঁলোকক ‘অসুৰ’ বুলি অভিহিত কৰিছিল।
১) মৰুত — ঋগ্বেদ ৬/৬৪/২
২) ৰুদ্ৰ — ঋগ্বেদ ৫/৪২/২১
৩) ইন্দ্ৰ — ঋগ্বেদ ৫/৫৪/৩
৪) বৰুণ — ঋগ্বেদ ২/২৭/১০
৫) অগ্নি — ঋগ্বেদ ৫/১২/১
প্ৰথম অৱস্থাত দেৱ আৰু অসুৰৰ মাজত যথেষ্ট সৌভ্ৰাতৃত্ব আছিল। কিন্তু পিছলৈ ব্যক্তিত্বজনিত মতভেদ আৰম্ভ হ’ল। এই বিৰোধ আছিল মস্তিষ্ক আৰু পেশীশক্তিৰ মাজৰ সংঘৰ্ষ।
উপনিষদত সভ্যতাৰ মাজভাগত দেৱাসুৰৰ যুদ্ধৰ উল্লেখ আছে। সেই যুদ্ধত পৰমব্ৰহ্ম দেৱতাসকলৰ পক্ষত আছিল আৰু সেয়ে দেৱতাসকলৰ বিজয় হৈছিল। দেৱতাসকলৰ নেতা ইন্দ্ৰই বৃত্ৰাসুৰক পৰাস্ত কৰে।
শত্ৰুতা আৰম্ভ হোৱাৰ লগে লগে ‘অসুৰ’ শব্দটোও বেয়া অৰ্থত ব্যৱহৃত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে। যেনে—“অসুৰাঃ ৰাক্ষসাঃ দেৱনিন্দকাঃ।” ব্ৰাহ্মণ গ্ৰন্থসমূহত অসুৰসকলক ‘বৃত্ৰ’ হিচাপে উপস্থাপন কৰা হৈছিল। ‘বৃত্ৰ’ শব্দৰ অৰ্থ আৱৰণ, যি অন্ধকাৰৰ প্ৰতীক।
বৈদিক যুগৰ শেষভাগত যজ্ঞবাদী আৰ্যসকলৰ সৈতে অসুৰসকলৰ বিৰোধ তুংগত উপনীত হয়। আৰ্য অসুৰজাতিৰ অধিকাংশই ভাৰত ত্যাগ কৰি পাৰস্য আৰু তুৰ্কীস্থানলৈ গৈ বসবাস কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। বাকীসকল প্ৰয়াগ, ছোটনাগপুৰ, তিব্বত আৰু কামৰূপৰ দিশলৈ গুচি যায়।
ভাৰতৰ বাহিৰলৈ যোৱা অসুৰসকলৰ এটা বৃহৎ দলে আজিৰ পৰা প্ৰায় ৫, ০০০ বছৰ পূৰ্বেই ব্যাবিলনত এটা সাম্ৰাজ্য স্থাপন কৰিছিল। এই সাম্ৰাজ্যৰ নাম আছিল ‘অসুৰ’ বা ‘আছিৰিয়া’ (Assyria)। টাইগ্ৰিছ নদীৰ পাৰৰ তেওঁলোকৰ ৰাজধানীৰ নাম আছিল ‘অস্সুৰ’ (Assur)।
আছিৰীয়সকলৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ আৱেস্তাত ‘অহুৰ’ শব্দটো ‘অসুৰ’ শব্দৰ অপভ্ৰংশ বুলি কোৱা হয়। ‘অহুৰ মাজদা’ আছিল এই সভ্যতাৰ পৰমেশ্বৰৰ নাম।
আছিৰীয় সভ্যতাৰ ৰজা-মহাৰজাসকলৰ নামতো ‘অসুৰ’ শব্দটো পোৱা যায়। যেনে—অসুৰ-নাছিৰ-পাল (Ashurnasirpal), অসুৰ-বানিপাল (Ashurbanipal)।
মুঠতে, যিসকলৰ বাসস্থানৰ নাম আছিল আছিৰিয়া বা অসুৰ, যিসকলৰ ৰজাসকলৰ নামত ‘অসুৰ’ উপাধি আছিল আৰু যিসকলৰ উপাস্য দেৱতাৰ নাম আছিল অসুৰ, অস্সুৰ বা অহুৰ—তেওঁলোকেই ‘অসুৰ’ নামেৰে অভিহিত হৈছিল।
ভাৰতীয় অসুৰসকল দুৰ্গ নিৰ্মাণত পাৰদৰ্শী আছিল। বেদত ইয়াৰ বহু প্ৰমাণ পোৱা যায়। শম্বৰ অসুৰৰ ৯০টা দুৰ্গ আছিল (ঋগ্বেদ ১/১৩০/৭)। বৰ্চి অসুৰৰ লক্ষ লক্ষ যোদ্ধা আছিল আৰু তেওঁ নিজেও আছিল দুৰ্দান্ত বীৰ (ঋগ্বেদ ১০/১৫১/৩)। পিপ্ৰু অসুৰৰো এটা বৃহৎ দুৰ্গ আছিল। ঋগ্বেদৰ দশম মণ্ডলত দেখা যায় যে ইন্দ্ৰই পিপ্ৰুৰ দুৰ্গ ধ্বংস কৰি দিছে (ঋগ্বেদ ১০/১৩৮/৩)।
ইফালে আছিৰীয় অসুৰসকলৰ বিষয়েও যি পৰিচয় পোৱা যায়, তাৰ পৰা তেওঁলোক যে যুদ্ধবিদ্যাত পাৰদৰ্শী আছিল, তাৰ ইতিহাসসম্মত প্ৰমাণ আছে। তেওঁলোকৰো দুৰ্ভেদ্য দুৰ্গ আছিল। কালক্ৰমত বাহুবলৰ জৰিয়তে তেওঁলোকে এচিয়া মাইনৰৰ পৰা ককেছাছ পৰ্বতলৈকে নিজৰ অধিকাৰ বিস্তাৰ কৰিছিল।
ভাৰতীয় অসুৰজাতি আৰু আছিৰীয় অসুৰজাতি যে একেটা জাতি আছিল, সেই কথা কোৱাৰ আৰু কিছু কাৰণ আছে।
আছিৰীয়সকলে দুই প্ৰকাৰৰ সমাধিস্থল বা শ্মশান নিৰ্মাণ কৰিছিল। এটা আছিল তেওঁলোকৰ তম্বুৰ আকৃতিৰ আৰু আনটো আছিল ডিম্বাকৃতিৰ। শতপথ ব্ৰাহ্মণত দেখা যায় যে দেৱতাসকলৰ শ্মশান আছিল চতুৰ্ভুজাকৃতিৰ, আনহাতে অসুৰসকলৰ শ্মশান আছিল গোলাকাৰ (১৩/৪/১/৫)।
আছিৰীয় অসুৰসকলে মাৰ্ডুকৰ প্ৰতীকৰ পূজা কৰিছিল। এই প্ৰতীক আছিল বাণাকৃতিৰ। ‘Storm God’ বা ধুমুহাৰ দেৱতাৰ পূজাও তেওঁলোকৰ মাজত প্ৰচলিত আছিল। আনহাতে ভাৰতীয় অসুৰসকলো ৰুদ্ৰোপাসক আছিল। বেদত ৰুদ্ৰকো ‘Storm God’ অৰ্থাৎ ধুমুহাৰ দেৱতা হিচাপে চিত্ৰিত কৰা হৈছে। আৰু এই দুয়োটা জাতিয়েই ‘মায়া’ৰ উপাসক আছিল।
অসুৰসকল ভাৰতৰেই এটা প্ৰাচীন জাতি আছিল। তেওঁলোক ভাৰতীয় আৰ্য জাতিৰ বংশধৰ আছিল। তেওঁলোকো আমাৰ দৰেই মনুষ্যদেহধাৰী আছিল আৰু আছিৰীয়সকলেই সেই অসুৰজাতিৰ বংশধৰ।
- Smith-ৰ ১৮৮৩ চনত প্ৰকাশিত Assyrian Discoveries নামৰ গ্ৰন্থখনৰ আধাৰত লিখাটো প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।
Displaying প্ৰবন্ধ.
